Aktualności

Lublin: mural poświęcony ks. płk. Edmundowi Nowakowi i gen. Mieczysławowi Smorawińskiemu

Data publikacji: czwartek, 17-09-2026

17 września 2026 r., w 87. rocznicę napaści Związku Radzieckiego na Polskę, przy kościele garnizonowym w Lublinie odsłonięto mural poświęcony dwóm ofiarom zbrodni katyńskiej: gen. dyw. Mieczysławowi Smorawińskiemu oraz ks. płk. dr. Edmundowi Nowakowi, kapłanowi diecezji włocławskiej i kapelanowi Wojska Polskiego. Uroczystość odbyła się z inicjatywy Stowarzyszenia „Pamięć Kapelanów Katyńskich” oraz miejscowej parafii cywilno-wojskowej.

Centralnym punktem obchodów była Msza Święta, której przewodniczył bp Wiesław Lechowicz, biskup polowy Wojska Polskiego. W liturgii uczestniczyli kapłani, przedstawiciele Wojska Polskiego, delegacje organizacji i instytucji oraz licznie zgromadzeni wierni. Obecny był również ks. Damian Donderowicz, krewny ks. Edmunda Nowaka, który po zakończeniu Eucharystii w swoim wystąpieniu wspominał swojego krewnego. 

W homilii bp Lechowicz podkreślił, że wiara, wolność, ojczyzna i pamięć historyczna nie są wartościami danymi człowiekowi raz na zawsze. Każde pokolenie otrzymuje je dzięki tym, którzy wcześniej potrafili je zachować, nieraz płacąc za to najwyższą cenę. Następnie pokolenie powinno przekazać je swoim następcom. Temu zadaniu służy również odsłonięty mural, przypominający mieszkańcom Lublina o życiu i ofierze dwóch wybitnych przedstawicieli Wojska Polskiego.

Biskup polowy ukazał gen. Mieczysława Smorawińskiego i ks. Edmunda Nowaka jako ludzi do końca wiernych żołnierskiemu i kapłańskiemu powołaniu. Zaznaczył, że ks. Nowak, choć mógł ratować tylko siebie, jednak pozostał ze swoimi żołnierzami. W niewoli otaczał ich opieką duszpasterską, spowiadał, pocieszał i podtrzymywał na duchu. Jego postawa stała się świadectwem służby Bogu, człowiekowi i ojczyźnie, silniejszym niż próby wymazania pamięci o ofiarach sowieckiego terroru.

Ks. Edmund Nowak urodził się 3 grudnia 1891 r. w Półwiosku Starym, należącym do parafii Wąsosze. Był synem Franciszka i Zuzanny z Przedzików. Uczył się w Polskiej Szkole Handlowej w Koninie, a następnie w Szkole Handlowej w Kaliszu. Już jako młody człowiek angażował się w działalność patriotyczną. Podczas wakacji potajemnie uczył dzieci i młodzież języka polskiego, historii i geografii, narażając się w ten sposób władzom rosyjskim.

W 1909 r. wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku. Święcenia kapłańskie przyjął 7 marca 1915 r.

Jako wikariusz w Aleksandrowie Kujawskim sprzeciwiał się planom niemieckich władz okupacyjnych, które usiłowały wprowadzić do szkół modlitwę i nauczanie religii w języku niemieckim. Prowadził także wśród młodzieży działalność wychowawczą i patriotyczną.

Na kolejnych placówkach duszpasterskich łączył posługę kapłańską z szeroko zakrojoną działalnością społeczną i oświatową. We Włocławku założył szkołę kroju i szycia oraz dwie polskie szkoły powszechne. W Dłutowie przyczynił się do powstania szkół, ochronek i biblioteki, natomiast w Działoszynie, oprócz organizowania szkolnictwa, działał w Polskiej Organizacji Wojskowej. W Brzeźnie koło Sieradza organizował polską spółdzielnię, dom ludowy, czytelnię, bibliotekę, organizacje młodzieżowe i kółka rolnicze. Przygotowywał również młodych mężczyzn do służby wojskowej.

Odpowiadając na apel bp. Stanisława Zdzitowieckiego, 5 maja 1920 r. zgłosił się jako ochotnik do pełnienia posługi kapelana podczas wojny polsko-bolszewickiej. Został duszpasterzem 3. Pułku Ułanów i przebywał na froncie północnym. Po zakończeniu wojny pozostał w Wojsku Polskim. Posługiwał m.in. w Grodnie, Wołkowysku i Złoczowie, a następnie został proboszczem parafii wojskowej w Nowej Wilejce. Angażował się w działalność kulturalną i oświatową, opiekował się mogiłami wojskowymi oraz prowadził działalność społeczną.

Ks. Nowak był również historykiem duszpasterstwa wojskowego. Podjął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a w 1934 r. uzyskał na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie doktorat z historii. Jego rozprawa „Rys dziejów duszpasterstwa wojskowego w Polsce 968–1831” podejmowała temat, który wcześniej nie doczekał się całościowego opracowania w polskiej historiografii. Od 1934 r. pełnił funkcję starszego kapelana Wojska Polskiego, a w 1939 r. został dziekanem duszpasterstwa Okręgu Korpusu nr II w Lublinie w stopniu podpułkownika.

Za gorliwą służbę kapłańską, wojskową i społeczną został uhonorowany licznymi odznaczeniami, w tym Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem za Wojnę 1918–1921 oraz Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości.

Po wybuchu II wojny światowej pełnił funkcję szefa służby duszpasterskiej Armii „Lublin”. Dostał się do niewoli sowieckiej. Był przetrzymywany w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie. Został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD 7 kwietnia 1940 r. w Twerze. Jego ciało spoczęło w jednym z dołów śmierci w Miednoje.

Pamięć o ks. płk. dr. Edmundzie Nowaku pozostaje żywa również w Kościele. Jest on jedną z 29 osób – kapelanów wojskowych oraz alumnów pełniących służbę sanitarną – wobec których w 2025 r. rozpoczęto fazę wstępną procesu beatyfikacyjnego grupy określanej mianem „kapelanów katyńskich”.

Odsłonięty mural jest nie tylko hołdem złożonym dwóm ofiarom zbrodni katyńskiej, lecz także wezwaniem do zachowania pamięci i odpowiedzialnego przekazywania jej następnym pokoleniom. Przypomina, że wierność Bogu, człowiekowi i ojczyźnie może wymagać najwyższej ofiary, ale świadectwo tej wierności pozostaje silniejsze od przemocy i zapomnienia.